باغ ملکوت - بخش پنجم

عالمانی که فی الجمله معتقد به تفسیر ظاهری قرآن بودند در عین تأکید بر والاترین نعمت، یعنی لقای خدا که معتزله مردود میشمردند اوصاف شورانگیز اما نه چندان دقیق قرآن درباره باغ بهشت را به دقت بررسی و مطالعه میکردند اما مراقب بودند که در تفسیر این تلمیحات افراط نکنند، و ترجیح میدادند به اوصاف قرآنی مفید بمانند و این اوصاف را بلاکیفه یعنی بیچون و بدون پرسش از جزئیات آن بپذیرند. در اواخر قرن سیزدهم نوزدهم و اوایل قرن چهاردهم بیستم جنبشهای اصلاحی سنتگرا سعی کردند این تصاویر رنگین موروثی را کنار بگذارند و با جستن توضیحاتی طبیعی یا روان شناختی برای صحنهها و

مناظر زیبای باغهای ملکوتی قرآن را اسطورهزدایی کنند 44 این تلاش آنها واکنشی منطقی بود در برابر برخی گزافهگوییها و زیاده رویهایی که در اوصاف معادشناسانه راه یافته بود.

از همان آغاز تبلیغ دین اسلام قصاص که مبلغان عوام بودند به زیباترین شکل ممکن و با آب و تاب تمام به وصف جسمانی بهشت پرداختند و از بیان کوچکترین جزئیات نعمات جسمانی که در این باغهای لذت در انتظار دینداران است فروگذار نکردند ناقدان اروپایی اواخر قرون وسطی و حتی قرن چهاردهم بیستم به واسطه همین تبلیغات عامیانه به این برداشت رسیدند که قرآن عمدتاً شامل اوصاف جسمانی و شهوانی بهشت است. اما لحاظ کردن تنها این تأویل کمابیش جسمانی از باغ بهشت خطاست. فقط فیلسوفان بودند که وصف دنیوی مبلغان از بهشت را منظور میداشتند در میانه قرن دوم هشتم، زنی عارف و عاشق به نام رابعه عدویه متوفی به 801/185 در یک دست مشعلی افروخته و دستی دیگر مشربهای در معابر بصره میگشت تا آب در جهنم و آتش در بهشت ریزد تا دیگر این حجاب انسان را از پرستش واقعی پروردگار باز ندارد آنچنان پرستشی که انگیزهاش امید به پاداش یا هراس از مجازات نباشد 45 رابعه همان عارفی است که دربارهاش این داستان را نقل کردهاند روزی در حال مراقبه بود که کنیزش او را به تماشای زیبایی طبیعت در بهار و تحسین آثار خدا در باغ خواند. اما او پاسخ داد:

باغها و سبزهها در عین جان بر برون عکسش چو در آب روان 46

رابعه با این پاسخ به تفسیری از بهشت اشاره میکند که بعدها در میان عارفان مسلمان رواج بسیار یافت. با این حال دیدگاه او بسیار زاهدانه بود به طوری که نیم قرن طول کشید تا عارفان مسلمان به دیدگاه جدیدی نسبت به بهشت و طبیعت برسند. آنان به بهشت جنبهای روحانی دادند و در عین حال بازتاب و آثار آن را روی زمین جستند. مگر خداوند نفرموده است که آیات قدرت خود را در آفاق و در وجود خودشان | به آنها نشان خواهیم داد 47 تا انسان آیات قدرت صنع عجیب خداوند را در طبیعت و تاریخ و اعمال روح خود ببیند؟ نکته دیگری نیز در تایید این دیدگاه هست. در قرآن بارها آمده است که همه چیز برای حمد و تسبیح خداوند آفریده شده است. همه چیز با زبان خود به قول عارفان با لسان حال خود پروردگار را تسبیح میگوید. دیدیم که یونس شاعر ترک کلمه ذکر مثلاً الله، الله را نه فقط از زبان انسان بلکه در رایحه گلها رشد و نمو درختان و صدای زنبورها نیز حس میکرد و با این همه او تنها یکی از هزاران عارف در تاریخ اسلام است که حمد و تسبیح مدام خداوند توسط یکایک مخلوقات را شهود کردند.