حشمة الملک

دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی

خانلرخان اعتصام الملک که یک وقت برای بازرسی از طرف ناصرالدین شاه به بیرجند رفته بوده است می نویسد: ... امیر حشمة الملک مداخل معینی که دارد، سالی دوازده هزار تومان تقریباً از محصول املاک موروثی و مکتسبی است و این مخارج مفصله تماماً بر محصول املاکش برات و حواله می شود. نقصی که دارد و گاهی به همین سبب ذکری از او به بدی یا بدهوایی به اولیای دولت می رسد، این است که به کارگزاران ایالت دفتر حساب خراسان و مأمورین، کمتر از سایر حکام خراسان تعارف می دهد. خرج داخلی ولایت را، چه از نوکر و سپاهی و چه از خیرات و مبرات مقدم بر این تعارفات می دارد

خانلر خان باز می نویسد

امیر سالی هفتاد و پنج تومان از رعیت خود مالیات می گیرد از گوسفند و زراعت نخعی؛ اما عمادالملک حاکم طبس [ زیاده از سیصد تومان میگیرد، زیرا که عماد الملک از شتر هم مالیات می گیرد و امیر نمی گیرد

به این تخفیف مالیاتی به چشم خورد نگاه نکنید بلکه به چشم خرد نگاه کنید. همین قدر تخفیف کافی است که راه های دور و دراز بیابانی را آباد نگهدارد

می گویند: حشمة الملک به فرزندان خود وصیت کرده بود که پسران مبادا از قاجاریه دختر بگیرند و دختران مبادا به شاهزادگان قاجاری شوهر کنند. نتیجه آن شد که صد و پنجاه سال حکومت قاجار، هیچ شاهزاده ای به بیرجند راه نیافت و هیچ شاهزاده ای حاکم بیرجند نشد، و حال آنکه خبر داریم که چند سالی قبل از مشروطه، حتی دهات و کوره دهات ایران هم در دست شاهزادگان لا تعد و لا تحصای اولاد فتحعلی شاهی بوده است.

قضیه ناد علی چه بود؟

منتظم ناصری ذیل حوادث سال 1284 ه/ 1867م می نویسد: »از قرار عریضه محمد اسماعیل خان )وکیل الملک( حکمران کرمان، و میر علم خان حشمة الملک امیر قائن و سیستان، قلعه ناد علی را که آن سمت هیرمند و از قلاع محکم است از ابراهیم بلوچ انتزاع نموده و متصرف شده اند...

من مخصوصاً خبر منتظم ناصری را درین جا نقل کردم که بگویم اندکی قبل از آنکه پای ذوالفقار مهندس به قلعه ناد علی برسد و پیش از آنکه گلداسمیت شعر حافظ را با تغییری ملیح در شبهای بیابان بلوچستان به زبان آورد، این همکاری دو حاکم مقتدر وقت کرمان و قائنات بوده که نقطه اصلی مرز را در قلعه ناد علی تعیین کرده بود و ضمناً برای اثبات این ادعا بود که مرزهای شرقی ایران را حکام کرمان و قائنات متفقاً تعیین کرده بوده اند.

ذوالفقار کرمانی در نقشه قلعه ناد علی میگوید قلعه آن را حشمة الملک قائینی ساخته است، قلعه دوم را که در وسط ساخته اند تمام با آجرهای کهنه قطر دیوار پنج ذرع است همیشه یکصد نفر سرباز با دو نفر صاحب منصب در میان قلعه ساخلو میباشد و احدی را به قلعه بدون اذن حشمة الملک به قلعه سوم راه نمی دهند

برج آس بر لب رود هیرمند بود... این برج را هم حشمة الملک ساخته، مدام پنجاه نفر از سرباز فوج قائین با یک دو نفر صاحب منصب در آنجا ساخلو می باشند.

قلعه کوهک به قدر هزار ذرع سمت شمال بند واقع شده این قلعه را حشمة الملک جهت حفظ و حراست بند ساخته است. پنجاه نفر سرباز و یک نفر صاحب منصب در میان قلعه بودند..

درة العقد خاندان امیر قائن، امیر شوکة الملک است که مرحوم ملک الشعراء بهار در جلسه یاد بود مرگ شوکة الملک از خدمات او ذیل رام کردن بلوچ و پخت و پز افاغنه، و جلب سرداران آن طایفه و مواظبت از سیاست خارجی بین انگلیس ها و روس ها، و حزم فوق العاده امیر علم خان سوم یاد می کند. او در همین یاد بودهای ما حیات داشت و من طرداً للباب چند کلمه ای در باب او ادامه می دهم و بعد دوباره می روم سراغ ذوالفقار بیگ

امیر شوکة الملک در عین حال آدمی مذهبی و علاقه مند به مراسم مذهبی بود او روضه خوانی همیشگی داشت، من یک شده بزرگ و بسیار زیبا، که عبارت هدیه امیر شوکة الملک برای امامزاده زید خبیص« ) = شهداد( داشت، در آن امامزاده دیده ام امامزاده ای با صد فرسنگ فاصله از بیرجند و در دل کویرات کرمان

گویا یک وقت ملک الشعراء بهار به مرحوم شوکة الملک گفته بود: الحمدالله شهر این مردم دیگر چه دیگر هم آب لوله کشی دارد، هم برق دارد، هم مدرسه دارد، هم راه دارد در آن روزها می خواهند که گاه گاهی به این و آن شکایت می فرستند؟ مرحوم شوکة الملک که روضه خوانی و تعزیه و سایر مراسم مذهبی قدغن اکید بود، جواب داد: آقای ملک، اینها برق نمی خواهند - اینها محرم می خواهند اینها مدرسه نمی خواهند - اینها عاشورا می خواهند کرب و بلا را به اینها بدهید همه چیز به آنها داده اید. من، قطعه تضمینیه حسین آن خسرو خوبان امیر را قبلاً چاپ کرده ام.