ده فرمان از عصر فتحعلی شاه

 منابع قابل ملاحظه ای به غیر از جای مانده اند، این منابع به دلایل گوناگون تاریخی از اهمیت ویژه ای برخوردار است و برای پژوهشگران ارزش بسیاری دارد. در این میان ، اسناد مبهم تاریخ ایران هستند، که هنوز از ارزش بالائی برخوردارند. راه دستیابی به اسناد که گویای برخی زوایای رسیدن به پژوهشگران هموار نشده است. پس معرفی یا بازخوانی هر برگ سند می تواند گامی برای اهداف پژوهشی در این زمینه باشد. گفتار حاضر با این بینش به معرفی ده فرمان از فتحعلی شاه پرداخته است. این اسناد که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود می باشند، جملگی از اسناد منتشر نشده اند و به ویژه از جنبه های اجتماعی دارای اهمیت هستند. این فرمانها که متعلق به سالهای 1248-1218 می باشند. در طول سالها از راههای گوناگون در کتابخانه مرکزی گرد آمده اند.

 ولایت حسینعلی خان معیرالممالک، کلید واژه سند، فرمان، فتحعلی شاه قاجار، خراسان،

خمسه.

نگارش و بررسی تاریخ برای پژوهشگر، بدون مراجعه به منابع اصلی آمده است که نخواهد بود. امروزه منابع بسیاری از دوره های گوناگون تاریخی به دست پژوهشگر را در راه دستیابی به نکات ناشناخته تاریخ یاری می دهند

دوره قاجاریه به لحاظ نزدیکی زمانی از این منظر در خور توجه است. با وجود اینکه تا کنون اسناد و منابع خطی بسیاری از این دوره به چاپ رسیده، هنوز کم نیستند منابع با ارزشی که در آرشیوها ناشناخته یا کمتر شناخته شده اند و معرفی و آماده سازی این منابع ابزار پژوهش مورخان را برای بررسی های دقیقتر فراهم می آورد. مجموعه حاضر که شامل 10 فرمان از فتحعلی شاه موجود در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران است با همین انگیزه ارائه می گردد

دوره 38 ساله حکومت فتحعلی شاه در (1250-1212) تاریخ ایران اهمیت بسیاری دارد. علاوه بر نقش ایران در عرصه بین الملل و رقابتهای انگلستان، فرانسه و روسیه در ایران، این دوره از منظر شرایط داخلی نیز به دلیل تثبیت حکومت قاجاریه دارای اهمیت است

اسنادی که در اینجا ارائه میشوند متعلق به سالهای 1218 تا 1248 هستند و برای بررسی موقعیت اجتماعی و اقتصادی این دوره شده است، بقیه که 8255/11 در جلد هفدهم فهرست نسخه های خطی دانشگاه معرفی در جایی معرفی فرمان ها از مجموعه اسناد فهرست نشده کتابخانه گزینش شده اند و تا کنون نشده اند

این فرمانها از سال 1396 تا 1379 در دفتر ثبت نسخه های خطی و اسناد کتابخانه مرکزی به ثبت رسیده اند. در این میان مبدأ اسناد شماره 10341و 10342 در دفتر ثبت نا مشخص است و اسناد شماره 10450 متعلق به خاندان معیر الممالک است و مجموعه اسناد شماره 10964 از خانواده عضدی قاجار و مجموعه شماره 8255 در سال 1348 از آقای عتیقه چی خریداری شده است.

گذشته از برداشت های تاریخی که می توان از این فرمانها داشت ارائه چنین اسنادی برای است، چنانچه برخی بررسی شیوه نگارش و فرمان نویسی در دوره قاجاریه نیز دارای اهمیت ویژگی های فرمان نویسی با رویکرد به فرمانهای فتحعلی شاه در اینجا برشمرده می شوند. در فرمانها معمولاً پیش از شروع متن در بالای سند تمحیدیه می آید که در فرمانهای فتحعلی شاه عبارت بسم الله تعالى شأنه العزیز« به عنوان تحمیدیه نوشته شده است

پس از آن سجع مهر قرار می گیرد که در یک مربع نوشته شده است. فتحعلی شاه دو سجع مهر داشته است.  نخست: الغرة الله گرفت خاتم شاهی ز قدرت ازلی قرار در کف شاه زمانه فتحعلی 1217 . و دیگری: الملک الله سلطان صاحبقران گرفت خاتم شاهی ز قدرت ازلی قرار در کف شاه زمانه فتحعلی 1244. در سند شماره یک به دلیل اینکه قسمت بالایی سند بریده شده است فرمان فاقد عبارت تحمیدیه و سجع مهر است.

پس از آن پیش از آغاز متن، طغرا کشیده شده است که نشان ویژه پادشاه است. طغراهای پادشاهان مختلف با یکدیگر متفاوت است. طغرای فتحعلی شاه الملک الله تعالى حکم همایون شد است که از ابتدا تا انتهای سلطنت او یکسان است

توشیح فرمانها که در دوره قاجاریه بسیار مرسوم بوده است از زمان محمد شاه مرسوم شد و با نوشتن عبارت صحیح است، شاه در واقع فرمان را امضا می کرد. اما آقا محمد خان و فتحعلی شاه رسم توشیح بر فرمانها را نداشتند

پس از اینکه فرمان صادر میشد و به ثبت دفتر دیوان می رسید، منشیان و مستوفیان آن را تأیید کرده، در پشت سند مهر و نام خویش را برای گواهی می آوردند. در اسناد ارائه شده مهرهای پشت فرمانها نیز خوانده شده است.

در تصحیح این 10 فرمان که به ترتیب تاریخی چیده شده اند، ابتدا متن فرمان ها بازنویسی شده است و سپس اسامی یاد شده در متن فرمانها تا آنجا که منابع دیگر، اطلاعاتی به ما می دادند شناسایی و معرفی شده اند. در متن و به ویژه مهرهای ظهر سند به دلیل فرسودگی سند یا کمرنگی، برخی کلمات و مهرها قابل تشخیص نیستند و به جای آنها کلمه ناخوانا گذاشته شده است. بسیاری از مهرها به دلیل ناخوانا بودن با منابع و اسناد بسیار دیگر مطابقت، داده شد و این روش کمک زیادی به خواندن آنها کرد